Edukacja ekologiczna dzieci w wieku przedszkolnym

 

 

          Człowiek od zarania dziejów żył wśród otaczającej go przyrody. Korzystał z jej darów, brał tyle, ile było mu niezbędne do życia. Wiek XX przyczynił się do pogłębiającej się degradacji środowiska. Człowiek podporządkowuje sobie całą przyrodę. Nie zdaje, bądź nie chce zdawać sobie sprawy z konsekwencji takiego postępowania. Musi więc od nowa nauczyć się życia w zgodzie z przyrodą, przestrzegania jej praw, bo przecież sam jest jej cząstką. Niestety, mało kto zastanawia się nad problemami ochrony przyrody, dlatego ważną rolę odgrywa edukacja ekologiczna.

          Dzieci w wieku przedszkolnym są bacznymi obserwatorami otaczającego świata. Zauważają niszczenie przyrody przez innych, skutki jakie pociąga za sobą  ingerencja człowieka w świat przyrody. Odbierają to na swój szczególny sposób, zgodny z ich systemem poznawczym. Informacja nauczyciela o rodzajach i skutkach zniszczeń dokonywanych przez człowieka w świecie przyrody przekazana w sposób dostępny, zobrazowana doświadczeniem trwale pozostaje w pamięci dzieci. Nabytą wiedzę dzieci chętnie wykorzystują w praktyce. Często też pouczają rodziców, starsze rodzeństwo, zwracają im uwagę na to by np. nie deptali trawników, nie niszczyli obiektów przyrodniczych. Świadomość ekologiczna dzieci przejawia się również w ich pracach twórczych, m.in. w plastyce. Dzieci świetnie potrafią się wczuć w połamane drzewo, podeptaną trawę i wyrazić ich uczucia.

          Im wcześniej dziecko zacznie zaprzyjaźniać się z przyrodą tym bardziej będzie wrażliwe na wyrządzaną jej krzywdę. Napewno też, w dorosłym życiu podejmie walkę o ratowanie przyrody, będzie zapobiegało dalszej degradacji środowiska.

 

          Efektywność edukacji ekologicznej w znacznej mierze zależy od treści zawartych w programach nauczania oraz od umiejętności ich realizowania przez nauczyciela. W programach nauczania określonych treści ekologicznych jest niewiele.  Dlatego dużą rolę w edukacji odgrywa właściwie przygotowany nauczyciel. Umiejący w odpowiedni sposób zinterpretować treści wchodzące w skład programu nauczania. Wiele treści programowych może bowiem posłużyć interpretacji w aspekcie ekologii.

          We wszystkich obszarach edukacyjnych można doszukać się treści ekologicznych, np.:

 

1.    Obszar edukacji społeczno-moralnej:

-        udział w corocznych obchodach Święta Ziemi,

-        uświadamianie, jakie niebezpieczeństwo grozi środowisku naturalnemu ze strony człowieka /pożary lasów, zatrucie powietrza, zaśmiecanie/,

-        zbieranie i sprzedaż surowców wtórnych.

 

2.    Obszar edukacji zdrowotnej:

-        rozumienie znaczenia czystego powietrza dla zdrowia oraz potrzeby aktywnego wypoczynku,

-        rozumienie znaczenia pojęcia racjonalne żywienie i jego znaczenia dla zdrowia,

-        zajęcia terenowe - gry i zabawy w wybranych ekosystemach,

-        równomierny rozwój psychiczny i fizyczny przez kontakty z przyroda.

 

3.    Obszar edukacji przyrodniczej:

-        obserwacje, eksperymenty i poznawanie przyrody w ciągu roku

-         poznawanie wybranych zwierząt hodowlanych,

-         poznawanie i uprawa roślin doniczkowych,

-         dostrzeganie naturalnych źródeł światła (słońce, gwiazdy, błyskawice), rozumienie znaczenia słońca dla istot żywych,

-         poznawanie roślin i zwierząt chronionych w Polsce,

-         dowiadywanie się o istnieniu parków narodowych i rezerwatów przyrody w naszym kraju,

-         występowanie wód w najbliższym otoczeniu,

-         przeprowadzanie prostych doświadczeń: parowanie wody, skraplanie, roztapianie śniegu,

-         określenie pogody i zjawisk atmosferycznych dla poszczególnych pór roku,

-         zbieranie 'skarbów' do kącika przyrody,

-         nazywanie i rozpoznawanie drzew w najbliższym otoczeniu,

-         poznawanie wybranych zwierząt żyjących w środowisku naturalnym,

-         obserwowanie przelotów ptaków pozostających lub odlatujących na zimę,

-         wyróżnianie części roślin ( łodyga, liście, kwiat, owoc, korzeń), wyodrębnianie jadalnych części roślin,

-         rozumienie konieczności uprawy roślin na polach i w ogrodach,

-         rozumienie konieczności dokarmiania ptaków i zwierząt podczas zimy.

 

4.    Obszar edukacji w zakresie przygotowania do pisania i czytania:

-        słuchanie oraz analizowanie tekstów literackich kształtujących wrażliwość na piękno przyrody,

-        inscenizacja tekstów o tematyce ekologicznej,

-        nauka i recytacja wierzy o tematyce przyrodniczej,

-        bogacenie słownictwa dzieci w zakresie terminologii i nazewnictwa związanego z przyrodą, ekologią.

5.    Obszar edukacji matematycznej:

-        klasyfikowanie zbiorów (zwierząt, roślin, nasion, itp.),

-        przeliczanie elementów zbiorów przy pomocy "naturalnych liczmenów"        ( żołędzie, kasztany, muszelki, itp.),

-        porównywanie wielkości, masy (słoń - pies, żyrafa - kot, itp.),

-        określenie ciężaru (porównanie np.: garść pierza - garść piasku)

 

6.    Obszar edukacji kulturowo-estetycznej:

-        śpiewanie oraz analizowanie piosenek o tematyce przyrodniczej pod kątem ekologicznym,

-        układanie piosenek tematycznie związanych z ochroną przyrody,

-        rytmizowanie haseł i rymowanek o tematyce ekologicznej,

-        wysłuchiwanie i rozpoznawanie odgłosów natury charakterystycznych dla różnych ekosystemów,

-        ilustrowanie barwą przeżyć estetycznych wyniesionych z kontaktów z przyrodą,

-        konkursy plastyczne pod kątem ekologii,

-        wykonywanie latawców i wiatraczków w celu określenia siły wiatru.

 

 

          Ogromną rolę w edukacji ekologicznej odgrywają wycieczki i zielone zajęcia w terenie. Wycieczką staje się każde celowe i zorganizowane wyjście z codziennego otoczenia. Jest to aktywna forma zajęć, która odbywa się w terenia.

Tam może nastąpić wprowadzenie nowych treści przewidzianych w programie nauczania, można rozwijać i wzbogacać posiadane już przez dzieci wiadomości.

          Małe dzieci nie zawsze zdają sobie sprawę z tego, że na wycieczkach się uczą. Nauczyciel nie powinien "studzić" atmosfery entuzjazmu i radości, gdyż dzięki niej nauka staje się przyjemnością, a jej efekty edukacyjne są trwalsze. Ważnym walorem wyjścia w teren jest to, iż dzieci przebywają na świeżym powietrzu. Trudności związane z pokonywaniem przeszkód i zmęczeniem na wyprawie hartują mały organizm. Najcenniejsze dla dzieci są wędrówki w środowiskach ekologicznie czystych np.: w parku, w lesie.

          Wycieczki ekologiczne należy przeprowadzać we wszystkich porach roku w celu obserwacji istotnych zmian jakie zachodzą w powietrzu, glebie, wodzie, a także w świecie organizmów żywych - roślin i zwierząt. Wycieczka do parku, lasu, czy na łąkę nie może ograniczać się do jednorazowego wyjścia - spaceru. Wskazane jest odwiedzanie tych samych miejsc - parku, lasu - w różnych porach roku np.: wczesną jesienią, późną jesienią, zimą, w czasie przedwiośnia oraz pełnej wiosny. Wtedy dzieci mogą obserwować rytm czterech pór roku. Zdobywają poprzez doświadczenie i obserwację wiedzę o otaczającym je świecie.

 

Propozycje zajęć i zabaw w terenie

 

1.    Obserwacja warunków atmosferycznych w parku, na łące, w lesie (temperatura, wilgotność, zachmurzenie).

 

2.    Badanie gleby. Zwrócenie uwagi na jej zawartość (np.: szczątki roślin, dżdżownice); sprawdzenie wilgotności - porównanie gleby spod drzewa i z nad stawu.

 

3.    Jaka jest woda w stawie (kolor, przejrzystość)?; Jakie zwierzęta można spotkać nad brzegiem stawu, w stawie?; Jaką rolę spełnia woda w stawie podczas letnich upałów?.

 

4.    Jakie rośliny występują w parku?; Jakie zwierzęta mieszkają w parku?.

 

5.    Porównywanie liści z ilustracji z liśćmi rosnącymi w parku.

 

6. Wychwytywanie cech pozytywnych i negatywnych w zachowaniu się     

    człowieka w parku, w lesie, na łące.

         

7. Niewidzialny motyl

          Cel: kształtowanie właściwego stosunku do przyrody

          Przebieg zajęć

          Wszystkie dzieci stoją w kręgu. Nauczyciel zamyka dłonie, mówiąc, że trzyma w nich motyla, którego chce przekazać wszystkim uczestnikom zabawy. Każde kolejne dziecko ma przekazać go swojemu sąsiadowi w delikatny sposób, "aby skrzydełka nie uległy zniszczeniu". Każde dziecko może podglądać pomiędzy palcami, jakie barwy ma jego motylek. Oczywiście, motyl każdego dziecka będzie inny, ponieważ wyobraźnia dzieci nie zna granic. W końcu motyl trafia go do nauczycielki, która wypuszcza go na wolność.

 

8. Bicie serca drzewa

          Cel: kształtowanie właściwego stosunku do świata przyrody

          Materiały: słuchawki lekarskie

          Słuchawki przykładamy do kory drzewa, "osłuchując" je z lekarską wnikliwością. Najlepiej nadają się do tego drzewa liściaste, szczególnie wiosną, gdy bardzo wyraźnie można usłyszeć przepływające w drzewie soki. Zadanie to ma uzmysłowić dzieciom, że drzewo jest naprawdę organizmem żyjącym oraz jaki powinien być stosunek ludzi nie tylko do zwierząt, ale i do roślin.

 

9. Zapis na taśmę magnetofonową

          Cel: poznawanie świata innymi niż wzrok zmysłami - słuchem

          Materiały: kartka papieru, ołówek

          Prosimy dzieci, by rozeszły się w dowolnych kierunkach na wyznaczonym terenie. Polecamy, aby pilnie wsłuchiwały się w odgłosy zasłyszane wokół siebie i rzetelnie zapisywały je na kartce, tak jak na kasecie magnetofonowej. W czasie tej zabawy dzieci "zaostrzają" słuch i wytężają uwagę. Jest dużo śmiechu i zabawy, gdy prosimy je o "odczytanie zapisu z taśmy magnetofonowej", gdy okaże się, że wśród odgłosów natury i cywilizacji zapiszą się również fragmenty rozmów kolegów, bądź uwagi opiekunów.

 

10. Spotkanie z drzewem. Znajdź wśród drzew swojego przyjaciela

          Cel: budowanie więzi emocjonalnych z przyrodą

          Materiały: chusteczki do przewiązywania oczu

          Osobę, której przewiązujemy oczy, prowadzimy do drzewa, by, nie widząc, spróbowała się go "nauczyć". Pomagamy uczestnikom poprzez stawianie pytań typu: Czy poznałeś już zapach drzewa? Czy poznasz jego grubość? Czy kora jest szorstka, czy gładka? Czy są na niej ślady skaleczeń, żywicy?.

          Proponujemy dziecku aby się przytuliło do drzewa jak do przyjaciela. Następnie odprowadzamy kilka metrów, najlepiej omijając wyimaginowane przeszkody (utrudnienie zależy od wieku). Po zdjęciu chustki prosimy, aby grający odnalazł wśród innych drzew to, które właśnie poznał, czyli swojego przyjaciela.

 

11. Świat w lusterku

          Cel: nauka pełnego postrzegania przyrody

          Materiały: lusterka

          Na spacerze rozdajemy lusterka. Zadanie uczestników polega na oglądaniu korony drzewa w lusterku. Oczom dzieci ukazuje się zaskakujący widok. Widziane wielokrotnie drzewo zmieniło zupełnie swój obraz. Po powrocie do klasy można zaproponować uczniom namalowanie tego obrazu.

 

          Inwencja twórcza dzieci i nauczyciela, która zawsze uaktywnia się w trakcie takich zajęć, podpowie inne warianty podobnych zabaw. Ich niewątpliwą zaletą jest angażowanie w poznanie przyrody wielu zmysłów, a także rozbudzenie różnorodnych pozytywnych emocji.

 

Literatura:

          D. Soida, Bądź mistrzem-przyjacielem, czyli edukacja ekologiczna na wesoło, Kraków 1996, Regionalny Ośrodek Edukacji Ekologicznej.

          D. Soida, Jak z klocków edukacji budować. Zasady i techniki edukacji ekologicznej, Kraków 1996, Regionalny Ośrodek Edukacji Ekologicznej.